Dlaczego czternastka nie dla każdego jest taka sama jak trzynastka

Co roku powtarza się ta sama scena. W kwietniu emeryci porównują przelewy i wszystko się zgadza: dodatkowe pieniądze przyszły u sąsiadki, u szwagra i u nas, w podobnej kwocie. We wrześniu, przy czternastce, porównanie wypada już inaczej. Jedni dostają pełną kwotę, inni połowę, a niektórzy nic. Nie jest to pomyłka ZUS. Te dwa świadczenia, choć mają tę samą kwotę bazową, działają według innych reguł.

Dwie ustawy, jedna kwota wyjściowa

Trzynastą emeryturę reguluje ustawa z 9 stycznia 2020 roku o dodatkowym rocznym świadczeniu pieniężnym dla emerytów i rencistów. Czternastą wprowadziła osobna ustawa z 26 maja 2023 roku o kolejnym dodatkowym rocznym świadczeniu pieniężnym. Formalnie to więc dwa różne świadczenia, a nie jedno wypłacane w dwóch ratach.

Łączy je punkt wyjścia. Obie ustawy wiążą wysokość dodatku z kwotą najniższej emerytury obowiązującą od 1 marca danego roku. Po marcowej waloryzacji w 2026 roku najniższa emerytura wzrosła o 99,58 zł i wynosi 1 978,49 zł brutto. Tyle wyniosła trzynastka i tyle wynosiła pełna czternastka. O tym, skąd bierze się sama waloryzacja, piszemy w tekście o marcowej podwyżce emerytur.

Trzynastka trafia do wszystkich uprawnionych w tej samej kwocie

Trzynastkę ZUS wypłaca z urzędu, razem ze świadczeniem przypadającym w kwietniu. Warunek jest prosty: w dniu 31 marca trzeba mieć prawo do emerytury lub renty, na przykład do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy, renty rodzinnej czy renty socjalnej. Osoby pobierające świadczenie przedemerytalne dostają dodatek później, razem z wypłatą majową.

Ustawa nie przewiduje żadnego progu dochodowego. Emerytka z najniższym świadczeniem i emeryt z wysoką emeryturą dostają tę samą kwotę brutto. Różnica pojawia się dopiero na koncie, bo od trzynastki pobiera się zaliczkę na podatek dochodowy i składkę zdrowotną, a te zależą od sytuacji podatkowej konkretnej osoby. Dlatego kwoty netto u sąsiadów mogą się nieco różnić, choć brutto są identyczne.

Czternastka ma próg 2 900 zł i maleje złotówka za złotówkę

Przy czternastce kluczowe jest jedno zdanie ustawy. Pełny dodatek przysługuje, jeśli wysokość świadczenia przed odliczeniami, potrąceniami i zmniejszeniami nie przekracza 2 900 zł. Chodzi więc o kwotę brutto z decyzji, a nie o to, co faktycznie wpływa na konto po podatku i składce.

Jeśli świadczenie jest wyższe, czternastkę pomniejsza się o nadwyżkę ponad 2 900 zł. To mechanizm „złotówka za złotówkę”: emerytura wyższa o 300 zł od progu oznacza czternastkę niższą o 300 zł. Ustawa dodaje jeszcze jedną granicę. Jeśli po pomniejszeniu dodatek byłby niższy niż 50 zł, w ogóle się go nie przyznaje. W 2026 roku oznaczało to, że czternastki nie dostały osoby ze świadczeniem przekraczającym 4 828,49 zł brutto.

Liczy się kwota brutto z decyzji, a nie to, co faktycznie wpływa na konto.

Ile wyniosła czternastka przy różnych emeryturach

Poniższe zestawienie pokazuje działanie progu na kilku przykładowych świadczeniach. Kwoty emerytur są wymyślone, kwota bazowa i próg pochodzą z przepisów obowiązujących w 2026 roku.

Wyliczenie ilustracyjne według art. 3 ustawy z 26 maja 2023 r.: 1 978,49 zł minus nadwyżka ponad 2 900 zł; poniżej 50 zł dodatku się nie przyznaje. Kwoty netto będą niższe o podatek i składkę zdrowotną.

Który dzień decyduje o prawie do czternastki

Przy trzynastce liczy się stan na 31 marca. Przy czternastce ustawa wskazuje ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc wypłaty. W 2026 roku rząd rozporządzeniem z 10 sierpnia ustalił, że czternastka zostanie wypłacona we wrześniu, więc o prawie do niej i o jej wysokości decydował stan na 31 sierpnia 2026 roku.

ZUS przelewał czternastki w zwykłych terminach płatności emerytur: 1, 6, 10, 15, 20 i 25 września. Osoby ze świadczeniem przedemerytalnym otrzymały je 1 października. Wniosek nie był potrzebny w żadnym z tych przypadków. ZUS wydaje decyzję z urzędu.

Podatek tak, komornik nie

Oba dodatki traktuje się jak zwykłe świadczenie z punktu widzenia podatku dochodowego, a ZUS pobiera od nich składkę na ubezpieczenie zdrowotne. Kto w kwietniu dostał mniej niż 1 978,49 zł, nie powinien więc szukać błędu, tylko spojrzeć na potrącenia. Szerzej o tym, jak ZUS stosuje kwotę zmniejszającą podatek, piszemy w tekście o kwocie wolnej 30 000 zł.

Inaczej jest z długami. Obie ustawy wyłączają dodatkowe świadczenia z potrąceń i egzekucji, także komorniczej. Trzynastka i czternastka nie są też wliczane do dochodu przy ustalaniu prawa do dodatku mieszkaniowego, pomocy społecznej, świadczenia uzupełniającego i świadczeń rodzinnych. Dla osób, które korzystają z takiej pomocy, to istotna informacja: dodatkowa wypłata nie powinna odebrać im prawa do innego wsparcia.

Dla kogo to ważne i co sprawdzić

• Osoby z emeryturą lub rentą tuż powyżej 2 900 zł brutto: każda złotówka powyżej progu obniża czternastkę o złotówkę.
• Osoby, których świadczenie wzrośnie po waloryzacji: wyższa emerytura od marca może oznaczać niższą czternastkę we wrześniu, bo próg 2 900 zł jest zapisany w ustawie na stałe.
• Osoby, które przechodzą na emeryturę w ciągu roku: o trzynastce decyduje stan na 31 marca, o czternastce stan z ostatniego dnia miesiąca przed wypłatą.
• Osoby z długami: oba dodatki są wolne od egzekucji, więc pełna kwota netto powinna trafić na konto.
• Osoby, które pobierają rentę wdowią: sposób łączenia świadczeń zmieni się od 2027 roku, o czym piszemy w artykule o rencie wdowiej.

Wysokość własnego świadczenia brutto najłatwiej sprawdzić w decyzji waloryzacyjnej z ZUS albo na profilu PUE/eZUS. To kwota, którą porównuje się z progiem, a nie kwota z wyciągu bankowego.

Co z tego wynika

Trzynastka jest świadczeniem równym dla wszystkich: w 2026 roku 1 978,49 zł brutto dla każdego, kto 31 marca miał prawo do emerytury lub renty. Czternastka ma tę samą kwotę wyjściową, ale jest wyraźnie skierowana do osób z niższymi świadczeniami. Pełną kwotę dostają ci, których świadczenie nie przekracza 2 900 zł brutto, a powyżej 4 828,49 zł dodatek w 2026 roku nie przysługiwał. Na 2027 rok rząd zapowiada wyższą najniższą emeryturę, ale dopóki nie zostanie ogłoszony ostateczny wskaźnik waloryzacji, nie wiadomo dokładnie, ile wyniosą przyszłe dodatki.